हिन्दू धर्मको विशाल आकाशमा भगवान शिव एक यस्ता दैवीय शक्ति हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ न अन्त्य। संस्कृतमा ‘शिव’ शब्दको अर्थ हुन्छ “शुभ वा कल्याणकारी”। उहाँलाई शैव सम्प्रदायले सर्वोच्च भगवानको रूपमा पुज्दछ भने सारा संसारले उहाँलाई शंकर, शम्भु, महेश र महादेव जस्ता अनेकौँ नामले पुकार्छ। तर, शिव केवल नाम मात्र होइनन्; उहाँ त सृष्टिको लय, विनाशको ताण्डव र योगको चरम पराकाष्ठा हुनुहुन्छ।
पौराणिक कालको एक रोचक कथा छ, जसले शिवको ‘त्याग’ लाई परिभाषित गर्दछ। एक समय देवता र असुरहरू मिलेर अमृत प्राप्तिका लागि ‘क्षीर सागर’ (दूधको समुद्र) मन्थन गर्ने निर्णय गरे। डोरीको रूपमा नागराज वासुकी र मन्थन गर्ने खम्बाको रूपमा मन्दराचल पर्वतको प्रयोग गरियो।
मन्थन सुरु भयो, तर अमृत निस्कनु अघि समुद्रबाट एउटा अत्यन्तै भयानक र विनाशकारी नीलो विष निस्कियो, जसलाई ‘हलाहल’ भनिन्छ। त्यो विषको गन्ध र तापले सारा ब्रह्माण्ड डढ्न थाल्यो। समस्त देवता र ऋषिमुनिहरू भयभीत भए। संसारलाई यो विनाशबाट जोगाउन सक्ने सामर्थ्य केवल कैलाशपति शिवसँग मात्र थियो।
संसारको पुकार सुनेर दयालु शिवले त्यो विषलाई आफ्नो अञ्जुलीमा लिनुभयो र एकै घुट्कोमा पिउनुभयो। तर, देवी पार्वतीलाई चिन्ता भयो, यदि त्यो विष शिवको पेटमा पुग्यो भने सृष्टिको आधार नै खल्बलिनेछ। त्यसैले उनले तुरुन्तै शिवको घाँटी समातिन् र विषलाई कण्ठमै रोकिदिइन्। विषको प्रभावले शिवको घाँटी नीलो भयो, र त्यहीँबाट उहाँको नाम ‘नीलकण्ठ’ रहन गयो।
विष पिएपछि शिवको शरीरमा भयानक जलन र ताप पैदा भयो। उहाँको शारीरिक कष्ट कम गर्न र त्यो जलनलाई शान्त पार्न तत्कालीन वैद्य र ऋषिहरूले भाङ, धतुरो र शीतल जल जस्ता जडीबुटीहरू औषधिको रूपमा प्रयोग गरे। यी पदार्थहरू शिवलाई ‘नशा’ गराउन होइन, बरु विषको तापबाट बचाउन चढाइएका थिए।
विडम्बनाको कुरा, आज धेरै भक्तजनहरूले यसैलाई आधार बनाएर महाशिवरात्रिको दिन भाङ र चिलिमको सेवनलाई धर्मसँग जोड्ने गर्छन्। वास्तविकतामा, शिव ‘जितेन्द्रिय’ हुनुहुन्छ जसले आफ्ना सबै इन्द्रियहरूलाई बसमा राख्नुभएको छ। नशाले मानिसलाई अचेत बनाउँछ, जबकि शिवको मार्गले मानिसलाई ‘महा-चेतना’ तर्फ डोर्याउँछ। शिवको नजिक पुग्न भाङको धुवाँ होइन, ध्यानको गहिराइ आवश्यक छ।
महाशिवरात्रि: अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ
हिन्दू पात्रो अनुसार हरेक महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशीलाई शिवरात्रि भनिन्छ। तर, फागुन महिनाको यो विशेष रातलाई ‘महाशिवरात्रि’ भनिन्छ, जुन जाडोको बिदाइ र गर्मीको स्वागतको सङ्घारमा आउँछ। यो रातको विशेष महत्व छ:
शिव-शक्ति मिलन: यो रात भगवान शिव र माता पार्वतीको विवाह भएको उत्सवको रूपमा मनाइन्छ। यसले पुरुष र प्रकृति, अर्थात् ऊर्जा र पदार्थको मिलनलाई बुझाउँछ।
ताण्डव नृत्य: यसै रात महादेवले सृष्टिको लय मिलाउन आफ्नो दिव्य नृत्य ‘ताण्डव’ गर्नुभएको मानिन्छ।
अज्ञानतामाथि विजय: महाशिवरात्रिको मुख्य दर्शन भनेको आफ्नो भित्रको ‘अन्धकार र अज्ञानता’ लाई हटाएर ज्ञानको ज्योति बाल्नु हो।
शिवको स्वरूप र जीवन दर्शन
शिवका केही मुख्य पक्षहरू छन् जसले हामीलाई जीवन जिउने कला सिकाउँछन्:
• आदियोगी: शिव संसारको पहिलो योगी हुनुहुन्छ। उहाँले नै मानव जातिलाई शरीर र मनको सीमाभन्दा माथि उठ्ने ‘योग विज्ञान’ दिनुभयो।
• अर्धनारीश्वर: उहाँको यो आधा नारी र आधा पुरुषको स्वरूपले सृष्टिमा दुवै लिंगको समान अस्तित्व र महत्वलाई दर्शाउँछ।
• पशुपतिनाथ: उहाँ जनावर र प्रकृति प्रेमी हुनुहुन्छ। उहाँको गलामा सर्प, हातमा डमरु र वाहनको रूपमा साँढे (नन्दी) हुनुले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोडिन प्रेरित गर्छ।
निष्कर्ष
महाशिवरात्रि केवल मन्दिर जाने वा व्रत बस्ने पर्व मात्र होइन। यो त इमानदारी, अहिंसा, परोपकार र क्षमा जस्ता गुणहरूलाई आफ्नो जीवनमा उतार्ने संकल्प गर्ने दिन हो। भाङ-धतुरो खाएर जात्रा देखाउनुको सट्टा शिवको ‘अविष्कार’ अर्थात् योग, ध्यान र अनुशासनको मार्ग रोज्नु नै साँचो अर्थमा शिवको आराधना हो।
शिवको अर्थ कल्याण हो। त्यसैले, आफ्नो कल्याण र जगतको कल्याणका लागि स्वयं भित्रको ‘शिव’ लाई जगाउनु नै यस महापर्वको वास्तविक सार्थकता हो।
